"Татарстан яшьләре" газетасына интервью

Минем балачакның иң күңелле истәлекләре Сабан туйларына бәйледер, мөгаен. Чөнки авыл җирендә Сабан туеннан башка бәйрәмнәр юк иде ул чакларда. Аның шаукымы безнең гаиләдә күпкә алдан башлана иде. Ат “җене” кагылган нәсел буларак, без, Сабан туена берәр ай кала, ат чабышына әзерләнә башлый идек. Минем ата-бабалар, хәлле кешеләр буларак, чабыш атларын махсус асраганнар. Шуңа күрә нәселебезнең кушаматы да “Чаптын” иде.

Заманында “Чаптын”нарның атлары авылда һәм тирә-якта гына түгел, Минзәлә өязе буенча да беренчелекне бирмәгәннәр. Безнең әти, колхоз рәисе булса да, колхоз атын чабышка шәхсән үзе әзерли иде. Чабышкының янына атчы малайдан башка берәүне дә якын китерми, үзе ашата, үзе тәрбияли, чаптырып карый, көне-төне күзәтеп тора. Абый белән мин вак-төяк эшкә генә ярыйбыз. Безгә шул, атның янына килеп, ялыннан сыйпарга гына рөхсәт ителә. Әти атка печәнне дә сайлап кына бирә, безгә бик сирәк кенә эләгә торган әз-мәз йомырканы да туглап-туглап атка сала. Атны чабышка әзерләү – ул үзе бер осталык, аның әллә нинди серләре бар. Мәсәлән, чабыш алдыннан атка хәтта яшел үлән ашатырга да ярамый. Шулай итеп, Сабан туй көне дә җитә. Иртән иртүк барыбыз да ишегалдына сибеләбез. Атыбызны ярышка озату мизгелен күрми калып буламыни! Әти атны матурлап чистарта, ә мин ялларын тарыйм. Атны чабышка алып чыгучы яшүсмер малай да килеп җитә. Ул олыларча җитди, ашыкмый-кабаланмый гына, эшлекле кыяфәт белән атның тезгенен, иярен тарткалап карый, аннары вәкарь белән генә менеп атлана да “тояк кыздырырга” чыгып китә. Атта чаба торган оста малайлар безнең заманның геройлары иде. Алар шук, җитез, әрсез, үз дәрәҗәләрен беләләр, аларга тиктомалдан сүз дә куша алмыйсың. Шундый кызыгып карый идек үзләренә!

Атларны Сабан туе мәйданыннан дүрт-биш чакырымга алып китәләр, ә без, малайлар, атлар чабып киләсе җирдә тулганабыз. Кайсы колхозның аты беренче килер? Киеренкелек арта бара, түземсезләнеп, атлар киләсе якка йөгереп барып киләбез. Кайсы ат кайчан җиңгән, җиңелгән яки җиңәчәк, алдан килгән атның муенына авылның кайсы килене нинди бүләк сала – барысын да исәпләп торабыз. Ниһаять, атлар күренә. Шау-шулы, аллы-гөлле мәйдан аларны күз ачып йомганчы үз эченә йота. Китә ыгы-зыгы, кемдер сөенә, кемдер күңелсезләнә... Җиңүче ат мәйдан әйләнә. Гадәттәгечә, бер генә ат та бүләксез калмый. Атлар үзләре дә шушы ихтирамны аңлаган кебек. Арыган булсалар да, башларын горур тоталар. Сабан туеның шушы искиткеч күренеше әлегәчә күз алдымда тора. Атыбыз беренче килсә, әлбәттә, шатлыктан күккә кадәр сикерешәбез! Җиңү тәтемәгән очракта да озак кайгырмыйбыз. Атлар таралыша, ә без, тәмам күңелебез булып, Сабан туеның башка кызыкларын күрергә ашыгабыз...

Иң истә калганы тагын шунысы: Сабантуй алдыннан әти барыбызга да күпмедер акча бирә иде. Без шуңа, беренче чиратта, кваска охшаган эчемлек сатып ала идек һәм шуны эчләр күбенгәнче эчә идек. Ул безнең өчен көтеп алган, елга бер генә мәртәбә эләгә торган хыялый эчемлек иде. Сабан туе ахырында, без, малайлар, чаба-чаба, кем кем белән сугыша — шуларны карап, санап, Сабантуй «уңышы» җыя идек...

Минтимер Шәймиев,
Татарстан Республикасы Президенты